از جملهء ايشان ، عالم ربّانى و فاضل صمدانى و محدّث ماهر ، اديب اريب ، شاعر محقّق ، حكيم متألّه ، متكلّم عارف : محمّد بن شاه مرتضى ابن شاه محمود - ملقّب به محسن ، معروف به ملّامحسن ، فيض و فيض كاشى يا كاشانى - اعلى اللَّه مقامه الشّريف - مىباشد كه سدهء يازده بخشى از نورانيّت و افتخار خود را مديون اين ستارهء درخشان آسمان علم و دانشورى است و خاندان بزرگ علمى او نيز از پدر و جدّ و برادران و خالوها و عموها و اولاد و احفاد وى تا نسل‌هاى متوالى غالباً اهل علم و دانش بوده‌اند . وى را در علوم عقليّه و نقليّه جامع ، و در خبر فهمى و تفطّن به معانى احاديث و اخبار دينيّه بىنظير ، و در تطبيق اصول ظواهر با بواطن و جمع ما بين اصول شريعت و طريقت متفرّد دانسته‌اند . به گفتهء علّامهء خوانسارى رحمه الله در « روضات الجنّات » : « نظير او در اين موضوع در تمامى فرقه ى محقّه معلوم نشده و علاوه بر مراتب علميّه در مكارم اخلاق طاق و مشهور آفاق ، و جلالت مقام او معروف بين الخلائق و مسلّم مخالف وموافق و مصدّق يگانه و بيگانه بوده و أشهر از آن است كه محتاج شرح و بيان باشد » « 1 » . مرحوم فيض ، هم عالم زاده است و هم اساتيد او از عالمان بزرگ بوده‌اند و نيز علم آموختگان مَدرَس او بعدها در زمرهء شخصيتهاى بزرگ علمى شده‌اند . تاليفات آن شخصيت علمى و كتب ارزشمند آن عالم ربّانى از لحاظ تعداد و تنوّع در موضوع توجّه دانشمندان حوزه‌هاى مختلف علوم اسلامى اعمّ از فقه ، عرفان و حكمت و نيز اهالى شعر و ادبيات را به خود جلب كرده و هركدام به وسع خود با مدح او و نامبردن مصنّفات آن بزرگوار سعى در اداى حقّ مطلب در شأن وى را نموده‌اند « 2 »

--> ( 1 ) - نقل از « ريحانة الأدب » ذيل عنوان « فيض » . ( 2 ) - ر . ك : « أقوال العلماء في ترجمة المولى محسن فيض الكاشانيّ رحمه الله » ، انتشارات مدرسهء عالى شهيد مطهّرى رحمه الله .